Kortyzol u mężczyzn: objawy, normy, badanie i co naprawdę obniża przewlekły stres

Krótko: co to jest kortyzol u mężczyzn?

Czy kortyzol występuje u mężczyzn? Tak, u każdego człowieka. To hormon steroidowy wytwarzany przez nadnercza. Pomaga zarządzać energią z glukozy, wpływa na stan zapalny, ciśnienie i rytm snu i czuwania (Cleveland Clinic, 2025). Jego wydzielaniem steruje mózg: podwzgórze wysyła sygnał do przysadki, przysadka wydziela ACTH, a ACTH uruchamia nadnercza. To tak zwana oś stresu.

Kortyzol nie jest wrogiem: rano pomaga wstać, w stresie daje paliwo do działania. Kłopot zaczyna się, gdy obciążenie trwa tygodniami, a ciało rzadko schodzi z obrotów. McEwen opisał to jako koszt ciągłego dostosowywania się do stresu (McEwen, 1998). To co innego niż choroba nadnerczy.

• Jak obniżyć kortyzol naturalnie: podstawy →

Rytm dobowy kortyzolu i różnice między kobietami a mężczyznami

Najwięcej kortyzolu jest rano, około przebudzenia, a najmniej wieczorem przed snem (Cleveland Clinic, 2025). Dlatego wynik czyta się zawsze razem z godziną pobrania.

Czy mężczyźni mają więcej kortyzolu? Nie ma prostej odpowiedzi. W szwedzkim badaniu przekrojowym 1671 losowo wybranych dorosłych w wieku 30–75 lat to kobiety miały wyższy kortyzol w ślinie rano i większą różnicę między porankiem a wieczorem. U obu płci starsze osoby miały wyższy kortyzol, najwyraźniej wieczorny (Larsson i in., 2009).

Inaczej wygląda reakcja na stres. W metaanalizie 34 badań (1350 osób) po laboratoryjnym teście stresu, czyli wystąpieniu i liczeniu w pamięci przed komisją, mężczyźni mieli wyższy kortyzol w ślinie w szczycie reakcji i w czasie powrotu, choć część różnic mogła wynikać z metod badań (Liu i in., 2017).

„Więcej” nie zawsze znaczy „gorzej”. W metaanalizie 147 badań opisanych w 62 artykułach poranny wzrost kortyzolu był większy u osób zgłaszających stres w pracy i w życiu, ale mniejszy u osób ze zmęczeniem i wypaleniem (Chida i Steptoe, 2009). Przewlekły stres nie zawsze podnosi kortyzol. Czasem poranny wzrost jest mniejszy.

„Wysoki kortyzol” z internetu a choroba: zespół Cushinga i niedoczynność nadnerczy

W internecie „wysoki kortyzol” to zwykle zbiorcze określenie zmęczenia, gorszego snu, drażliwości i brzucha. To prawdziwe problemy, ale nie diagnoza choroby hormonalnej. Medycyna zna dwa przeciwne stany, w których kortyzol naprawdę jest nieprawidłowy:

Kortyzol u mężczyzn: objawy, przy których badanie ma sens

Endocrine Society zaleca, żeby najpierw wykluczyć przyjmowanie leków steroidowych, także maści, wziewów czy zastrzyków, a badać w kierunku zespołu Cushinga osoby z kilkoma narastającymi objawami, zwłaszcza tymi, które najlepiej odróżniają chorobę: łatwymi siniakami, zaczerwienioną, okrągłą twarzą, osłabieniem mięśni ud i ramion oraz szerokimi, czerwono-fioletowymi rozstępami (Nieman i in., 2008). NHS wymienia wśród objawów także spadek libido (NHS, 2025).

Przy niedoczynności nadnerczy wytyczne zalecają badanie u każdej osoby z objawami, które mogą na nią wskazywać, a szczególnie niski próg u osób ostro chorych (Bornstein i in., 2016). Popularnego „zmęczenia nadnerczy” medycyna nie uznaje: przegląd 58 badań nie znalazł dowodów, że taki stan istnieje (Cadegiani i Kater, 2016).

Moim zdaniem warto porozmawiać z lekarzem o badaniu, gdy:

• w ciągu miesięcy przybywa tłuszczu na karku, plecach i brzuchu, a ręce i nogi chudną,
• masz nowe, szerokie, czerwono-fioletowe rozstępy albo siniaki bez urazu,
• trudniej Ci wstać z krzesła bez rąk albo wejść po schodach,
• pojawia się nowe nadciśnienie, podwyższony cukier albo osteoporoza w młodym wieku,
• chudniesz bez powodu, masz ciemniejsze plamy na skórze, zawroty głowy przy wstawaniu i ochotę na słone,
• bierzesz sterydy i zauważasz takie zmiany: nie odstawiaj leku na własną rękę, tylko porozmawiaj z lekarzem.

Kortyzol badanie u mężczyzn: krew, ślina, mocz i test z deksametazonem

Kortyzol można zbadać we krwi, w moczu z całej doby albo w ślinie, a sam wynik nie wskazuje przyczyny (MedlinePlus, 2024). Na poziom wpływają m.in. stres, wysiłek, temperatura i niektóre leki. Przed badaniem odpocznij, nie pij alkoholu i powiedz lekarzowi o wszystkich lekach (Herman i Wiercińska, 2024).

Dlaczego jedna próbka mało mówi? Bo kortyzol zmienia się w ciągu dnia i z dnia na dzień. W badaniu, w którym uczestnicy przez 6 kolejnych dni zbierali ślinę po przebudzeniu, wynik z jednego dnia zależał głównie od sytuacji tego dnia, a do wiarygodnej oceny potrzeba było od 2 do 6 dni pomiarów (Hellhammer i in., 2007). Zespół Cushinga lekarz potwierdza drugim, innym testem i dopiero wtedy szuka przyczyny (Nieman i in., 2008). Zestawienie niżej opieram na wytycznych Endocrine Society, stronach NHS i poradniku Medycyny Praktycznej (Nieman i in., 2008; Bornstein i in., 2016; NHS, 2025; Herman i Wiercińska, 2024).

Kortyzol u mężczyzn: norma zależy od laboratorium

Nie ma jednej normy kortyzolu dla mężczyzn. Wartości referencyjne zależą od pory pobrania, rodzaju próbki, metody i producenta zestawu. Dla przykładu poradnik Medycyny Praktycznej podaje dla krwi o 8:00 zakres 138–635 nmol/l, a o północy najwyżej 50 nmol/l, zaznaczając, że normy różnią się zależnie od producenta zestawu. Dla moczu norma zależy od metody oznaczania, a dla śliny każde laboratorium powinno ustalić własny zakres (Herman i Wiercińska, 2024).

Na wyniku patrz więc na zakres wydrukowany obok, na jednostkę (nmol/l, µg/dl i ng/ml to inne skale) i na godzinę pobrania. Wynik poza zakresem nie zawsze oznacza chorobę wymagającą leczenia (MedlinePlus, 2024), a przy prawidłowym wyniku i narastających objawach lekarz może zlecić kolejne badania (Nieman i in., 2008). Interpretację zostaw lekarzowi.

Kortyzol a sen: regeneracja zaczyna się w nocy

Sen to najprostszy mechanizm, przez który stres przekłada się na hormony. U zdrowych młodych mężczyzn jedna zarwana lub częściowo zarwana noc podnosiła kortyzol następnego wieczoru o 37–45%, a jego wieczorny spadek zaczynał się później (Leproult i in., 1997). Cleveland Clinic wymienia przewlekłe problemy ze snem i pracę na nocną zmianę wśród przyczyn wyższego kortyzolu (Cleveland Clinic, 2025).

Dorośli potrzebują regularnie co najmniej 7 godzin snu (Watson i in., 2015). W ogólnopolskim badaniu ankietowym z grudnia 2024 roku, na 5006 osobach w wieku 18–64 lata, krócej niż 7 godzin w dni robocze spało 21,7% mężczyzn i 14,1% kobiet. Kobiety częściej zgłaszały za to zaburzenia snu. Autorzy piszą, że działania na rzecz snu powinny szczególnie docierać do mężczyzn (Sierpiński i in., 2026).

• Bezsenność: co pomaga bez tabletek →

Kortyzol a trening: przetrenowanie i trening późnym wieczorem

Mocny trening sam podnosi kortyzol i to jest normalne. U 12 aktywnych mężczyzn 30 minut wysiłku o średniej i wysokiej intensywności zwiększało kortyzol we krwi, a lekki wysiłek nie (Hill i in., 2008). To część bodźca treningowego.

Problemem jest suma: dużo intensywnych jednostek, mało snu, stres w pracy, brak lżejszych dni. Europejskie i amerykańskie towarzystwa nauk o sporcie i medycyny sportowej piszą, że trening musi łączyć przeciążenie z regeneracją, a przetrenowanie rozpoznaje się po wykluczeniu innych przyczyn. Żaden pojedynczy wskaźnik, także hormonalny, nie spełnia warunków, by na nim opierać diagnozę (Meeusen i in., 2013). Jeden wynik kortyzolu nie rozstrzygnie więc o przetrenowaniu.

Regularny ruch może za to łagodzić reakcję na stres psychiczny. W badaniu porównującym 22 wyczynowych sportowców z 22 mężczyznami, którzy nie trenowali, sportowcy mieli mniejszy wzrost kortyzolu i tętna podczas stresującego zadania w laboratorium (Rimmele i in., 2007). To porównanie grup, a nie eksperyment, więc nie dowodzi, że to trening był przyczyną.

Trening późnym wieczorem: na ogół nie psuje snu, ale intensywny wysiłek kończony mniej niż godzinę przed snem może wydłużać zasypianie (Stutz i in., 2019). Proponuję mocne jednostki kończyć co najmniej 2 godziny przed snem, a wieczorem wybierać mobilność, spokojny zakres ruchu i oddech. To moja praktyczna rada, nie norma z badań.

• Jak się zregenerować po pracy i po nieprzespanej nocy →

Kortyzol a alkohol i praca w stresie

Alkohol. W brytyjskiej kohorcie urzędników Whitehall II, 2693 mężczyzn i 977 kobiet, u mężczyzn każda jednostka alkoholu tygodniowo wiązała się z około 3% wyższym kortyzolem w ślinie, a u osób pijących dużo kortyzol słabiej spadał w ciągu dnia (Badrick i in., 2008). To badanie przekrojowe, więc pokazuje związek, a nie przyczynę. Do tego wieczorny alkohol sprawia, że druga połowa nocy jest bardziej przerywana (Ebrahim i in., 2013).

Praca w stresie. Stres w pracy wiązał się w badaniach z większym porannym wzrostem kortyzolu, a wyczerpanie i wypalenie z mniejszym (Chida i Steptoe, 2009). O przeciążeniu w roli lidera i o wypaleniu piszę osobno.

• Stres menedżera: co pomaga liderowi →
• Wypalenie zawodowe: objawy i pomoc →

Kortyzol a testosteron i tłuszcz na brzuchu: co wiadomo, a czego nie

Kortyzol a testosteron. W krótkim eksperymencie opisanym w 1983 roku podniesienie kortyzolu u mężczyzn, lekiem albo przez wywołany spadek cukru, szybko obniżało testosteron we krwi (Cumming i in., 1983). To efekt krótkotrwały, z laboratorium. Z kolei u 10 zdrowych młodych mężczyzn tydzień snu po 5 godzin obniżył testosteron w ciągu dnia o 10–15%, bez wzrostu kortyzolu (Leproult i Van Cauter, 2011). Sen ma więc znaczenie dla testosteronu także niezależnie od kortyzolu.

Niskiego testosteronu nie rozpoznaje się po objawach ani po kortyzolu. Endocrine Society zaleca diagnozę tylko przy objawach i jednoznacznie, powtarzalnie niskim testosteronie, mierzonym rano na czczo co najmniej dwa razy (Bhasin i in., 2018). Przy spadku libido i energii idź do lekarza, zamiast zgadywać, który hormon jest winny.

Kortyzol a brzuch. U 284 mężczyzn w wieku 51 lat, którym 7 razy w ciągu dnia pracy badano ślinę, kortyzol zależny od odczuwanego stresu miał w całej grupie związek z wymiarem brzucha tylko na granicy istotności statystycznej. U tych, których dzienny rytm kortyzolu był spłaszczony, a test z deksametazonem słabiej go hamował, szedł w parze z otyłością brzuszną, niższym testosteronem i gorszymi wynikami metabolicznymi (Rosmond i in., 1998). To badanie przekrojowe: nie wiadomo, co jest przyczyną, a co skutkiem. W dużym szwedzkim badaniu było odwrotnie, niż sugerują filmiki: u kobiet z wyższym porannym kortyzolem stosunek talii do bioder był mniejszy, a u mężczyzn takiego związku nie stwierdzono (Larsson i in., 2009). W badaniach długofalowych stres wiązał się z tyciem bardzo słabo (Wardle i in., 2011).

• Brzuch kortyzolowy: czy istnieje i co działa →

Co obniża kortyzol u mężczyzn: przegląd dowodów

Nie ma sposobu, który „wyłączy” kortyzol, i dobrze, bo jest potrzebny. Da się za to zmniejszyć przewlekłą aktywację stresu. Uczciwie: efekty są umiarkowane, a większość badań mierzyła stres odczuwany albo kortyzol w krótkim czasie.

Jak obniżyć wysoki kortyzol u mężczyzn: plan na 4 tygodnie

To plan dla zdrowej osoby dorosłej, która od tygodni działa na wysokich obrotach, nie zamiast diagnostyki. Przy chorobie serca, nieuregulowanym ciśnieniu albo po świeżym urazie najpierw zapytaj lekarza.

1. 1

   Tydzień 1: stała pora wstawania

   Wstawaj o tej samej godzinie przez 7 dni, także w weekend, i zaplanuj co najmniej 7 godzin w łóżku. Rano wyjdź na 10 minut na dzienne światło. Sen bez tabletek zaczyna się od regularności. To moje propozycje praktyczne, nie protokół z badań.

2. 2

   Tydzień 1: zapisz obciążenie

   Notuj wieczorem godziny snu, intensywność treningu w skali od 1 do 10 i alkohol. Często to już pokazuje, gdzie jest przeciążenie.

3. 3

   Tydzień 2: jeden lżejszy dzień na każde dwa mocne

   Jeśli trenujesz intensywnie, po dwóch mocnych jednostkach zaplanuj dzień spokojnego ruchu: spacer, rower, mobilność. Mocne treningi kończ co najmniej 2 godziny przed snem.

4. 4

   Tydzień 2: 5 minut oddechu po pracy

   Usiądź albo połóż się. Wdech nosem przez około 4 sekundy, wydech przez około 6 sekund, przez 5 minut. To krótki trening układu nerwowego: uczysz ciało, że po wysiłku przychodzi powrót.

5. 5

   Tydzień 3: alkohol nie jako sposób na wyciszenie

   Wybierz co najmniej 4 wieczory w tygodniu bez alkoholu. Zamiast piwa po trudnym dniu: prysznic, spacer albo oddech z dłuższym wydechem.

6. 6

   Tydzień 3: dwie rozmowy w tygodniu

   Umów się z kimś bliskim na rozmowę, trening albo spacer. Wsparcie drugiej osoby to jeden z najprostszych buforów stresu, a samotność wiąże się z gorszym zdrowiem (WHO, 2025).

7. 7

   Tydzień 4: sprawdź, nie mierz kortyzolu

   Porównaj notatki z pierwszym tygodniem. Łatwiej zasypiasz, masz energię na drugą połowę dnia, lepiej znosisz treningi? To lepsze wskaźniki niż domowy test ze śliny. Jeśli nic się nie zmienia albo masz objawy z listy wyżej, idź do lekarza.

Suplementy „na kortyzol” i ashwagandha: mity i fakty

Najwięcej reklam „na kortyzol” dotyczy ashwagandhy. W metaanalizie 12 badań z losowym przydziałem, z udziałem 1002 dorosłych, ashwagandha zmniejszała odczuwany stres i lęk w porównaniu z placebo, ale wyniki badań bardzo się różniły, a autorzy ocenili pewność dowodów jako niską (Akhgarjand i in., 2022).

Amerykański instytut NCCIH pisze, że niektóre preparaty mogą pomagać na stres i bezsenność, ale wiele badań było małych i dotyczyło różnych preparatów, a o bezpieczeństwie przy stosowaniu dłużej niż 3 miesiące wiadomo za mało. Opisano rzadkie przypadki uszkodzenia wątroby. Ashwagandha może wchodzić w interakcje m.in. z lekami na cukrzycę, ciśnienie, tarczycę, lekami obniżającymi odporność i uspokajającymi. Nie jest zalecana osobom z chorobami tarczycy lub autoimmunologicznymi, a osoby z hormonozależnym rakiem prostaty powinny jej unikać, bo może podnosić testosteron (NCCIH, 2023).

Nie polecam suplementów. Jeśli o którymś myślisz, porozmawiaj z lekarzem albo farmaceutą, zwłaszcza gdy bierzesz leki. Chorób nadnerczy nie leczy się suplementem: leczenie dobiera lekarz.

Kiedy sen, ruch i oddech to za mało: pora na lekarza

Nie jestem lekarką, a ruch, sen i oddech nie zastąpią diagnostyki. Przy nagłym bólu w klatce piersiowej, duszności albo omdleniu dzwoń pod 112. Dzwoń pod 112 także wtedy, gdy u osoby z niedoczynnością nadnerczy objawy nagle się nasilą: pojawi się silny zawrót głowy, wymioty, silny ból brzucha lub boku, senność, splątanie albo utrata przytomności, bo to może być przełom nadnerczowy (NHS, 2025). Jeśli pojawiają się myśli o zrobieniu sobie krzywdy, dzwoń pod 112, na bezpłatny telefon wsparcia dla dorosłych 116 123 albo do całodobowego Centrum Wsparcia: 800 70 2222.

Umów wizytę u lekarza rodzinnego, jeśli:

• masz kilka objawów z listy przy zespole Cushinga albo niedoczynności nadnerczy, zwłaszcza narastających od miesięcy,
• bierzesz sterydy i zauważasz zmiany w sylwetce, skórze albo sile mięśni,
• od kilku tygodni masz spadek libido, energii i nastroju,
• źle śpisz od ponad 3 miesięcy,
• głośno chrapiesz, ktoś zauważył u Ciebie przerwy w oddychaniu w nocy albo w dzień czujesz silne zmęczenie mimo snu (NHS, 2026),
• sięgasz po alkohol, żeby się uspokoić albo zasnąć.

• NHS: Addison's disease (ang.) →

Stres i regeneracja z Agnieszką Pragą: Neuro Joga 1:1 i warsztaty

Jogę praktykuję od ponad 8 lat. Ukończyłam 200-godzinny kurs nauczycielski Hatha-Vinyasa na Bali i 80-godzinne szkolenie „Functional Neurology for Yoga”. Nie mierzę nikomu kortyzolu i nie stawiam diagnoz. Uczę tego, co w przewlekłym stresie zwykle szwankuje: jak schodzić z obrotów po pracy i treningu, oddychać wolniej i odzyskać zakres ruchu bez forsowania.

Neuro Jogę 1:1 prowadzę u Ciebie w domu lub w biurze, w całej Polsce, albo online. Dla firm prowadzę warsztaty o stresie, śnie i regeneracji. Pierwsza rozmowa trwa 20 minut i jest bezpłatna.

• Neuro Joga 1:1 u Ciebie lub online →
• Warsztaty dla firm →
• Joga dla mężczyzn →
• Kwalifikacje Agnieszki →

Najczęstsze pytania

Źródła

1. Cleveland Clinic (2025). Cortisol: What It Is, Function, Symptoms & Levels. Cleveland Clinic Health Library. Aktualizacja: 17 lutego 2025. my.clevelandclinic.org/health/articles/22187-cortisol
2. McEwen B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338(3), 171–179. doi.org/10.1056/NEJM199801153380307
3. Larsson C. A., Gullberg B., Råstam L., Lindblad U. (2009). Salivary cortisol differs with age and sex and shows inverse associations with WHR in Swedish women: a cross-sectional study. BMC Endocrine Disorders, 9, 16. doi.org/10.1186/1472-6823-9-16
4. Liu J. J. W., Ein N., Peck K., Huang V., Pruessner J. C., Vickers K. (2017). Sex differences in salivary cortisol reactivity to the Trier Social Stress Test (TSST): A meta-analysis. Psychoneuroendocrinology, 82, 26–37. doi.org/10.1016/j.psyneuen.2017.04.007
5. Chida Y., Steptoe A. (2009). Cortisol awakening response and psychosocial factors: A systematic review and meta-analysis. Biological Psychology, 80(3), 265–278. doi.org/10.1016/j.biopsycho.2008.10.004
6. NHS (2025). Cushing's syndrome. National Health Service, Wielka Brytania. www.nhs.uk/conditions/cushings-syndrome/
7. Nieman L. K. i in. (2008). The Diagnosis of Cushing's Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 93(5), 1526–1540. doi.org/10.1210/jc.2008-0125
8. Bornstein S. R., Allolio B., Arlt W., Barthel A., Don-Wauchope A., Hammer G. D., Husebye E. S., Merke D. P., Murad M. H., Stratakis C. A., Torpy D. J. (2016). Diagnosis and Treatment of Primary Adrenal Insufficiency: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 101(2), 364–389. doi.org/10.1210/jc.2015-1710
9. NHS (2025). Addison's disease. National Health Service, Wielka Brytania. Ostatni przegląd: 19 września 2025. www.nhs.uk/conditions/addisons-disease/
10. Cadegiani F. A., Kater C. E. (2016). Adrenal fatigue does not exist: a systematic review. BMC Endocrine Disorders, 16(1), 48. doi.org/10.1186/s12902-016-0128-4
11. MedlinePlus (2024). Cortisol Test. National Library of Medicine, USA. Aktualizacja: 23 grudnia 2024. medlineplus.gov/lab-tests/cortisol-test/
12. Herman P., Wiercińska M. (2024). Kortyzol: co to, badanie, norma, przyczyny podwyższonego i obniżonego stężenia. Medycyna Praktyczna dla pacjentów, mp.pl, 17 września 2024. www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/99731,kortyzol-norma-badanie-podwyzszony-poziom
13. Hellhammer J., Fries E., Schweisthal O. W., Schlotz W., Stone A. A., Hagemann D. (2007). Several daily measurements are necessary to reliably assess the cortisol rise after awakening: state- and trait components. Psychoneuroendocrinology, 32(1), 80–86. doi.org/10.1016/j.psyneuen.2006.10.005
14. Leproult R., Copinschi G., Buxton O., Van Cauter E. (1997). Sleep loss results in an elevation of cortisol levels the next evening. Sleep, 20(10), 865–870. doi.org/10.1093/sleep/20.10.865
15. Watson N. F. i in. (2015). Recommended Amount of Sleep for a Healthy Adult: A Joint Consensus Statement of the American Academy of Sleep Medicine and Sleep Research Society. Sleep, 38(6), 843–844. doi.org/10.5665/sleep.4716
16. Sierpiński R., Jankowski M., Kamińska A., Raciborski F. (2026). The prevalence of short sleep duration and sleep disturbances among working-age adults in Poland – a secondary analysis. Frontiers in Public Health, 14, 1812130. doi.org/10.3389/fpubh.2026.1812130
17. Hill E. E. i in. (2008). Exercise and circulating cortisol levels: the intensity threshold effect. Journal of Endocrinological Investigation, 31(7), 587–591. doi.org/10.1007/BF03345606
18. Meeusen R., Duclos M., Foster C., Fry A., Gleeson M., Nieman D., Raglin J., Rietjens G., Steinacker J., Urhausen A. (2013). Prevention, diagnosis, and treatment of the overtraining syndrome: joint consensus statement of the European College of Sport Science and the American College of Sports Medicine. Medicine & Science in Sports & Exercise, 45(1), 186–205. doi.org/10.1249/MSS.0b013e318279a10a
19. Rimmele U., Zellweger B. C., Marti B., Seiler R., Mohiyeddini C., Ehlert U., Heinrichs M. (2007). Trained men show lower cortisol, heart rate and psychological responses to psychosocial stress compared with untrained men. Psychoneuroendocrinology, 32(6), 627–635. doi.org/10.1016/j.psyneuen.2007.04.005
20. Stutz J., Eiholzer R., Spengler C. M. (2019). Effects of Evening Exercise on Sleep in Healthy Participants: A Systematic Review and Meta-Analysis. Sports Medicine. doi.org/10.1007/s40279-018-1015-0
21. Badrick E., Bobak M., Britton A., Kirschbaum C., Marmot M., Kumari M. (2008). The relationship between alcohol consumption and cortisol secretion in an aging cohort. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 93(3), 750–757. doi.org/10.1210/jc.2007-0737
22. Ebrahim I. O., Shapiro C. M., Williams A. J., Fenwick P. B. (2013). Alcohol and sleep I: effects on normal sleep. Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 37(4), 539–549. doi.org/10.1111/acer.12006
23. Cumming D. C., Quigley M. E., Yen S. S. C. (1983). Acute suppression of circulating testosterone levels by cortisol in men. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 57(3), 671–673. doi.org/10.1210/jcem-57-3-671
24. Leproult R., Van Cauter E. (2011). Effect of 1 week of sleep restriction on testosterone levels in young healthy men. JAMA, 305(21), 2173–2174. doi.org/10.1001/jama.2011.710
25. Bhasin S., Brito J. P., Cunningham G. R., Hayes F. J., Hodis H. N., Matsumoto A. M., Snyder P. J., Swerdloff R. S., Wu F. C., Yialamas M. A. (2018). Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 103(5), 1715–1744. doi.org/10.1210/jc.2018-00229
26. Rosmond R., Dallman M. F., Björntorp P. (1998). Stress-related cortisol secretion in men: relationships with abdominal obesity and endocrine, metabolic and hemodynamic abnormalities. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 83(6), 1853–1859. doi.org/10.1210/jcem.83.6.4843
27. Wardle J., Chida Y., Gibson E. L., Whitaker K. L., Steptoe A. (2011). Stress and adiposity: a meta-analysis of longitudinal studies. Obesity, 19(4), 771–778. doi.org/10.1038/oby.2010.241
28. Pascoe M. C., Thompson D. R., Ski C. F. (2017). Yoga, mindfulness-based stress reduction and stress-related physiological measures: A meta-analysis. Psychoneuroendocrinology, 86, 152–168. doi.org/10.1016/j.psyneuen.2017.08.008
29. Fincham G. W. i in. (2023). Effect of breathwork on stress and mental health: A meta-analysis of randomised-controlled trials. Scientific Reports, 13, 432. doi.org/10.1038/s41598-022-27247-y
30. Koncz A., Demetrovics Z., Takacs Z. K. (2021). Meditation interventions efficiently reduce cortisol levels of at-risk samples: a meta-analysis. Health Psychology Review, 15(1), 56–84. doi.org/10.1080/17437199.2020.1760727
31. Heinrichs M., Baumgartner T., Kirschbaum C., Ehlert U. (2003). Social support and oxytocin interact to suppress cortisol and subjective responses to psychosocial stress. Biological Psychiatry, 54(12), 1389–1398. doi.org/10.1016/S0006-3223(03)00465-7
32. World Health Organization (2025). Social connection linked to improved health and reduced risk of early death. Komunikat WHO o raporcie Komisji WHO ds. Więzi Społecznych, 30 czerwca 2025. www.who.int/news/item/30-06-2025-social-connection-linked-to-improved-heath-and-reduced-risk-of-early-death
33. NHS (2026). Sleep apnoea. National Health Service, Wielka Brytania. www.nhs.uk/conditions/obstructive-sleep-apnoea/
34. Akhgarjand C., Asoudeh F., Bagheri A., Kalantar Z., Vahabi Z., Shab-Bidar S., Rezvani H., Djafarian K. (2022). Does Ashwagandha supplementation have a beneficial effect on the management of anxiety and stress? A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Phytotherapy Research, 36(11), 4115–4124. doi.org/10.1002/ptr.7598
35. National Center for Complementary and Integrative Health (2023). Ashwagandha: Usefulness and Safety. National Institutes of Health, USA. Aktualizacja: marzec 2023. www.nccih.nih.gov/health/ashwagandha